skip to Main Content
Επικούρειοι. Οι αρχαιότεροι φιλελεύθεροι ανθρωπιστές

Ποιός ήταν ο Επίκουρος; Ποιός ο στόχος της διδασκαλίας του; Ποιοί ονομάστηκαν Επικούρειοι Φιλόσοφοι; Ποιά είναι τα κύρια σημεία της διδασκαλίας τους;

Η εποχή

Είναι η εποχή που μετά τη μάχη της Χαιρώνειας οι ελληνικές πόλεις-κράτη χάνουν την πολιτική τους αυτονομία και μετά την εκστρατεία του Αλεξάνδρου, έχουμε τη δημιουργία μεγάλων πολυπολιτισμικών βασιλείων. Με τη δύση του κλασικού πολιτισμού ανατέλλει η Ελληνιστική περίοδος, με νέα χαρακτηριστικά: γεωγραφική επέκταση του ελληνισμού, συνάντηση και έντονη αλληλεπίδραση με τους λαούς της Ανατολής, καθιέρωση της ‘κοινής ελληνικής’ ως διεθνούς γλώσσας και εμφάνιση μια νέας, κοσμοπολίτικης νοοτροπίας. Είναι η περίοδος που κάποιοι χαρακτηρίζουν ως ‘ελληνικό διαφωτισμό’.

Παρά την οικονομική και πολιτική της παρακμή, η Αθήνα θα παραμείνει πόλος έλξης και θα διατηρήσει την πρωτοκαθεδρία του πνεύματος, πριν πάρουν τη σκυτάλη η Αλεξάνδρεια, η Ρόδος και η Αντιόχεια (από τον 2ο αι. πΧ) κι αργότερα η Ρώμη.

Η φιλοσοφία

Παράλληλα όμως με την Ακαδημία του Πλάτωνα και το Λύκειο του Αριστοτέλη, που συνεχίζουν τη λειτουργία τους (με μικρές διακοπές, μέχρι το οριστικό τους κλείσιμο από τον Ιουστινιανό το 529 μΧ), θα εμφανιστούν τώρα και δυο νέες εναλλακτικές σχολές (ανταγωνιστικές μεταξύ τους), που σύντομα θα κυριαρχήσουν. Είναι ο Κήπος του Επίκουρου (ιδρύεται το κάπου μεταξύ Αθήνας και Πειραιά) και η Στοά του Ζήνωνα (του Κιτιέως από την Λάρνακα κι όχι του άλλου Ζήνωνα του Ελεάτη), που ιδρύεται στην Ποικίλη Στοά (στο σημερινό Μοναστηράκι) 5 χρόνια αργότερα.

Ύψιστο αγαθό και για τους δυο η αρετή, που οδηγεί στην ευδαιμονία.

 Επίκουρος

Head of Epikouros

Ήταν Αθηναίος πολίτης (341–270 π.Χ.), γιος του Νεοκλή και της Χαιρεστράτης. Ο πατέρας του, από τον δήμο Γαργηττού με καταγωγή από το παλιό επιφανές Αθηναϊκό γένος των Φιλαϊδών, συμμετείχε στον αποικισμό της Σάμου. Σε ηλικία 18 ετών μετέβη στην Αθήνα για την στρατιωτική και πολιτική του θητεία μαζί με τον κωμικό Μένανδρο. Για τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια της ζωής του δεν έχουν διασωθεί αρκετές πληροφορίες. Αργότερα, δημιούργησε το δικό του Φιλοσοφικό Κύκλο στη Μυτιλήνη και μετά στη Λάμψακο. Επέστρεψε στην Αθήνα το 307/6 π.Χ. σε ηλικία 34 ετών και αγόρασε μια έκταση στην Αθήνα ανάμεσα στο Δίπυλο και την Ακαδημία, όπου στέγασε τη φιλοσοφική του σχολή.

Στόχος της διδασκαλίας του ήταν να χαρίσει στους ανθρώπους μια καινούργια ελευθερία, όχι πολιτική ή κοινωνική, αλλά ατομική ελευθερία. Δηλαδή, να τους απελευθερώσει από τους φόβους και τις ανησυχίες τους, να τους κάνει αυτάρκεις και ικανούς να κατακτήσουν την ψυχική γαλήνη.

«Η τέχνη του να ζεις σαν θεός ανάμεσα στους ανθρώπους»

Η φιλοσοφία του ήταν σύνθεση δημοκρίτειας και κυρηναϊκής φιλοσοφίας (όπου κυριαρχούσε μια εκλεπτυσμένη ηδονιστική αντίληψη, ως ο σκοπός του σοφού).

«Δεν σφάλλουν οι αισθήσεις, αλλά ο νους»

Περιγράφεται ως ανθρώπινος, τρυφερός, πράος και αυτάρκης, γοητευτικός, που έπειθε με το προσωπικό του παράδειγμα. Αποδέχεται την επιστημονική γνώση (τον ενδιαφέρει η αστρονομία και η φυσική), αλλά όχι σαν αυτοσκοπός, αφού δεν φέρνει ευτυχία, παρά μόνον στο βαθμό που βοηθάει στην αποφυγή δεισιδαιμονιών και προκαταλήψεων. Υποτιμά τα μαθηματικά και κάθε επιστήμη και γνώση που δεν βοηθάει στην επίτευξη μιας ευτυχισμένης ζωής.

«Είναι κενολογία ο λόγος του φιλοσόφου,
που δεν βοηθά να θεραπευτεί η ανθρώπινη αγωνία»

Ο Κήπος

Eίναι μια εναλλακτική φιλοσοφική σχολή, που αποφεύγει τους θεωρητικούς ακροβατισμούς, αποκλείει όσους ενδιαφέρονται για ακαδημαϊκή καριέρα ή δημόσια αξιώματα και απευθύνεται στον απλό άνθρωπο.

Η σωτηρία της ψυχής, δεν ήταν παρά η ομαδική ψυχοθεραπεία της εποχής (υπαρξιακή καταπολέμηση φόβων θα την χαρακτηρίζαμε σήμερα), μέσα σε μια κοινότητα φίλων.

«φτώχεια δεν είναι να έχεις λίγα, αλλά να λαχταράς περισσότερα»

Δεν φαντάζεται ιδανικές κοινωνίες μαζικής ευτυχίας, δεν ασχολείται με την  καθοδήγηση ηγετών, δεν απομονώνεται θεωρώντας τον εαυτό του τη μοναδική αλήθεια, αλλά δημιουργεί υποδειγματικές νησίδες ευτυχίας μέσα στην πόλη.

Μια θεραπεία που φιλοδοξεί να καθοδηγήσει τον χαμένο και ανασφαλή άνθρωπο, στις αντιξοότητες της προσωπικής και δημόσιας ζωής του.

Απλή (για να μπορεί ο καθένας να την καταλάβει), εύκολη-εφικτή (για να μπορεί ο καθένας να την εφαρμόσει)  και αποτελεσματική (με δοκιμασμένα αποτελέσματα).

«η ηδονή είναι η αρχή και ο σκοπός της ευτυχισμένης ζωής»

Αν δεν μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο, σίγουρα μπορούμε να αλλάξουμε τον εαυτό μας.

Μια πρακτική ηθική φιλοσοφία με στόχο την κατάκτηση της ευδαιμονίας, της ευτυχίας ‘εδώ και τώρα’, για να την μάθουν και να την εφαρμόζουν οι πολλοί κι όχι για να την συζητούν οι λίγοι, οι ειδικοί.

Μια φιλοσοφία για την άσκηση των αρετών σε μια χαρούμενη συντροφιά φίλων κι όχι για απόλαυση ενός απομονωμένου μελετητή. Προτείνει την πρακτική σοφία μιας αθόρυβης ζωής, μέσα από έναν νηφάλιο στοχασμό, τη φρόνηση, για την απελευθέρωση από ανυπόστατους φόβους και μάταιες ελπίδες

«αυτός που δεν ικανοποιείται με τα λίγα,
δεν ικανοποιείται με τίποτα»

Στον Κήπο έχουν πρόσβαση γυναίκες (νόμιμες ή εταίρες), αλλά και δούλοι. Στην εταίρα Λεόντιον εμπιστεύθηκε ακόμη και την προεδρία του Κήπου (που δινόταν διαδοχικά). Φημισμένη η επιστολή του (152,153) στον δούλο του Μυν, όπου πραγματεύεται σοβαρά θέματα, συνφιλοσοφεί με αυτόν.

«Δεν είναι δυνατό να ζει κανείς ευχάριστα, αν δεν ζει φρόνιμα, ηθικά και δίκαια, όπως και δεν μπορεί να ζει φρόνιμα, ηθικά και δίκαια, αν δεν ζει ευχάριστα’  (Επίκουρος, Κύριαι δόξαι εδ.5).

Ύψιστη αρετή – αξία η φιλία: ο φίλος είναι σημαντικός όχι για τη βοήθεια που θα δώσει, αλλά για τη βεβαιότητα πως θα είναι εκεί όταν τον χρειαστούμε.

Απορρίπτει την πλατωνική αθανασία της ψυχής, για να μας απαλλάξει από την τον υπαρξιακό τρόμο του θανάτου. Ο μόνος τρόπος να τον αντιμετωπίσουμε είναι η γνώση πως τίποτα δεν υπάρχει μετά και ‘η γλυκιά ανάμνηση αυτών που κάναμε και είπαμε μαζί με τους φίλους μας’.

«Οι θεοί ούτε έφτιαξαν τον κόσμο,
ούτε ενδιαφέρονται για τα ανθρώπινα»

Ο ίδιος και οι οπαδοί του κατασυκοφαντήθηκαν από τους χριστιανούς λόγιους, λόγω της άρνησής τους να δεχτούν αθανασίες της ψυχής και παραδείσους του αύριο, τονίζοντας το εδώ και σήμερα. Παρουσιάστηκαν ως υποδείγματα ακολασίας και με τη σημασία αυτή διατηρήθηκε ο όρος επικουρισμός κατά τον Μεσαίωνα.

Η αποχή  (‘λάθε βιώσας’)

Για ενασχόληση με την πολιτική δήλωνε πως είναι ‘ό,τι εχθρικότερο για τη φιλία, και παραγωγικότερο για την έχθρα’.

 ‘Ο θάνατος δεν θα πρέπει να μας απασχολεί, επειδή όταν εμείς υπάρχουμε, ο θάνατος δεν είναι παρών και όταν ο θάνατος είναι παρών, εμείς δεν υπάρχουμε.’

H τετραφάρμακος

οι τέσσερις «αρχές» που πρόβαλλε ο Επίκουρος:

» Άφοβον ο θεός,
ανύποπτον ο θάνατος

και ταγαθόν μεν εύκτητον,
το δε δεινόν ευεκκαρτέρητον»

(Φιλόδημος, Προς σοφιστάς, IV 10-14)

Ο θεός δεν είναι για φόβο (διότι η θεϊκή δύναμη δεν απειλεί εκ φύσεως),
Ο θάνατος δεν προκαλεί ανησυχία (διότι δεν υπάρχει μετά θάνατον ζωή)
το καλό (ό,τι πραγματικά χρειαζόμαστε) εύκολα αποκτιέται,
το δε κακό αντέχεται (ό,τι μας κάνει να υποφέρουμε, εύκολα μπορούμε να το υπομείνουμε).

Για την ηδονή

Το βασικό του επιχείρημα στηρίζεται στα μωρά και τα νεογέννητα ζώα, που πριν διαστραφεί η κρίση τους από στραβές δοξασίες (‘μηδέπω τοις κατά δόξαν δουλεύον’), αποφεύγουν από τη φύση τους τον πόνο και επιδιώκουν την ηδονή. Οι αισθήσεις ξέρουν τι είναι καλό και τι κακό (‘άνευ διδασκάλου γαρ αυτά προκαλείται’).

Ο πυρήνας της σκέψης του είναι η αυτάρκεια στην έσχατη συνέπειά της.

Η ευτυχία και η μακαριότητα είναι μέσα μας. Φτάνει να αφήσουμε στην άκρη τις ενοχλήσεις (τα ‘οχλούντα’), φοβίες και φιλοδοξίες. Ο καθένας πρέπει να πάρει την τύχη του στα χέρια του.

Το ζην ηδέως επιτυγχάνεται με την απουσία του πόνου και φόβου και με τη βίωση μιας ζωής αυτάρκους, περιβαλλόμενης από φίλους.

Παρέκκλιση (clinamen)

Αποδέχεται τον υλισμό του Δημόκριτου (που απορρίπτει την ιδέα οποιουδήποτε υπερφυσικού), αλλά όχι τον ντετερμινιστικό της χαρακτήρα, εισάγοντας σαν διόρθωση τη θεωρία της ‘παρέγκλισης’, πρόδρομο της σύγχρονης θεωρίας του Χάους.

H εκπληκτική του αυτή τροποποίηση στην ατομική θεωρία του  Δημόκριτου, που σήμερα θα την χαρακτηρίζαμε ως κβαντική προσέγγιση, προβλέπει ότι ορισμένα άτομα  παρεκκλίνουν κάποτε ελαφρώς-αδιόρατα,  συμπτωματικά (χωρίς αιτία) από τις παράλληλες τροχιές τους (την κάθετη πτώση τους), αποδίδοντας τους έτσι ένα είδος ελεύθερης βούλησης-αυτονομίας-δημιουργικότητας, με αποτέλεσμα να συγκρούονται και να δημιουργούνται έτσι καινούργιοι συνδυασμοί, νέες μορφές όντων.

«… σε στιγμές ακαθόριστες και σε τόπους ακαθόριστους, κάποια άτομα παρεκκλίνουν κάπως από την ευθύγραμμη τροχιά τους, τόσο μόνον όσο που να μπορείς να πεις ότι διαφοροποιήθηκε η κίνησή τους … αν δεν υπήρχε αυτή η παρέκκλιση … η φύση δεν θα δημιουργούσε τίποτα !»

… αν τα άτομα δεν παρεκκλίνουν και δεν σπάζουν τους νόμους, τότε από που προέρχεται ετούτη η ελευθερία των έμψυχων όντων πάνω στη γη; «

Την απίστευτη αυτή για την εποχή του θεώρηση μας διέσωσε ένας Ρωμαίος επικούρειος των αρχών του 1ου πΧ, ο Λουκρήτιος,  στο έργο του ‘Περί της Φύσεως των Όντων’ (Lucretius, De rerum natura II 216-260, 284-293).

Βασική πηγή το 10ο βιβλίο του Διογένη του Λαέρτιου, όπου διασώζει τη βιογραφία του, τη Διαθήκη του, την ιστορία της σχολής του, 3 αυτούσιες επιστολές και 40 Δόξες. Σημαντική επίσης η συλλογή που εξέδωσε το 1887 ο Γερμανός ελληνιστής Hermann Usener με τον τίτλο Epicurea.

Κλείνοντας ας θυμηθούμε τι έλεγε για τον Επίκουρο ο Νίτσε:

«η σοφία δεν έχει προχωρήσει ούτε ένα βήμα μετά τον Επίκουρο,
και συχνά βρίσκεται χιλιάδες βήματα πίσω του.

Συγγραφέας: Κώστας Γιαννακός

Back To Top