skip to Main Content
Πυθαγόρας & Πυθαγόρειοι Φιλόσοφοι

Πυθαγόρας (570-496 πΧ) ‘ο άγιος των μαθηματικών’, ένας θρύλος, μια μυθική μορφή, με τεράστια επιρροή από τον Πλάτωνα ως τον Νίτσε.

Πυθαγόρας

‘Ο πρώτος οικουμενικός δάσκαλος’ (Χέγκελ)

Όμορφος, μακρυμάλλης, με εξαιρετική ευφράδεια, μεγαλοφυής, μαθηματικός και φιλόσοφος, αλλά και θαυματοποιός (μάγος ή σαμάνος για κάποιους), που θεωρήθηκε όσο ζούσε ως η γήινη εκδήλωση του Απόλλωνα.

Ένας χαρισματικός ηγέτης, θρησκευτικός αναμορφωτής (το πρότυπο του θεανθρώπου, που θα υιοθετήσει αργότερα ο χριστιανισμός), αλλά και ιδρυτής της πρώτης και ανθεκτικότερης στο χρόνο φιλοσοφικής σχολής της αρχαιότητας.

Πατέρας του ο Μνήσαρχος (λαξευτής πολύτιμων λίθων στη Σάμο) και μητέρα του η Παρθενίς, που έμαθε πως είναι έγκυος στους Δελφούς, εξ ου και το όνομα του (Πυθαγόρας = αυτός που εξήγγειλε η Πυθία).

Λέγεται πως μυήθηκε από μικρός στη σοφία των Χαλδαίων στην Τύρο, ταξίδεψε στην Αίγυπτο και τη Βαβυλώνα, μαθήτευσε στον Φερεκύδη, από τη Σύρο, που τον μύησε στην αθανασία της ψυχής. Υιοθέτησε τη θεωρία της μετεμψύχωσης και λέγεται πως θυμόταν τις 6 προηγούμενες ζωές του.

Σύζυγός του η Θεανώ (κόρη του Βροντίνου του Κροτωνιάτη, που την παντρεύτηκε στην Κρήτη, όπου πήγε να επισκεφθεί το Ιδαίον άντρο), με την οποία απέκτησε δυο παιδιά: τον Τηλαύγη (που φέρεται ως δάσκαλος του Εμπεδοκλή) και την Δαμώ ή Μυία (σύζυγος του Ολυμπιονίκη Μίλωνα του Κροτωνιάτη).

Φεύγει στα 40 του από τη Σάμο (επί τυράννου Πολυκράτη) για την Σύβαρη αρχικά και τον Κρότωνα αργότερα, όπου εγκαθίσταται στο σπίτι του γνωστού ολυμπιονίκη παλαιστή Μίλωνα.

Ιδρύει στον Κρότωνα (στην Καλαβρία, της Κάτω Ιταλίας) την πρώτη και ανθεκτικότερη στο χρόνο φιλοσοφική σχολή (γνωστή και ως Ιταλική Σχολή), μια θρησκευτική μυστική αδελφότητα, ανατολικού τύπου. Μια στενή κοινότητα στρατιωτών μοναχών, ένα τάγμα ανάλογο της εταιρείας του Ιησού, που δεν αποκλείει γυναίκες ή ξένους (218 άντρες και 16 γυναίκες μέλη, μας δίνει ο Ιάμβλιχος), ένα κίνημα με έντονη πολιτική δραστηριότητα.

Δάσκαλος μύστης, που επιβάλλει την πρωτοκαθεδρία της προφορικής διδασκαλίας, με έμφαση στο βιωματικό στοιχείο (και όχι στο γνωστικό) και απαιτεί από τους μαθητές του την ένταξη σε μια πειθαρχημένη ομάδα ομοϊδεατών, τη διαφοροποίηση από το πλήθος και τις καθιερωμένες πεποιθήσεις, την αναζήτηση νέων δρόμων για το άτομο. Η σχολή του βρίσκεται στον αντίποδα της λεγόμενης σχολής της Μιλήτου, με πρότυπο τον Θαλή (πλήρως ενσωματωμένο στο κοινωνικό σύνολο), που εισάγει τον ελεύθερο δημόσιο διάλογο και τη δυνατότητα κριτικής.

Πηγές

Εκτός από τις αναφορές του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, διαθέτουμε τρεις εκτεταμένες βιογραφίες του, γραμμένες όμως τον 3ο αι. μΧ. 1. Διογένης ο Λαέρτιος: Βίοι Φιλοσόφων, 2. Πορφύριος: Πυθαγόρου βίος και 3. Ιάμβλιχος: Περί του Πυθαγορείου βίου

Η σωτηρία της ψυχής

Το καινούργιο πράγμα που φέρνει ο Πυθαγόρας είναι ότι προτείνει έναν φιλοσοφικό τρόπο ζωής, που απαιτεί ολοκληρωτική ψυχική μεταστροφή, στράτευση σε έναν νέο ασκητικό τρόπο ζωής.  μύηση, μια διαδικασία κάθαρσης, μια πορεία εξαγνισμού της ψυχής, απελευθέρωσης από τις ανάγκες και τις δεσμεύσεις του σώματος. Αυτό μαρτυρούν οι απαγορεύσεις που επιβάλλονται στα μέλη της πυθαγόρειας κοινότητας σχετικά με τη διατροφή, τις λατρευτικές πρακτικές και την καθημερινή συμπεριφορά τους. Παρά την ανομοιογένειά τους, οι απαγορεύσεις αυτές αναδεικνύουν τη διαφορετική μοίρα του σώματος και της ψυχής.

Το τίμημα της σωτηρίας όμως βαρύ: η θυσία του  ελεύθερου πνεύματος. Επιβάλλει πολυετή σιωπή στα δόκιμα μέλη (‘μη είναι προς πάντας πάντα ρητά’).

Οι Πυθαγόρειοι

Το ‘Ομακοείον’

Οι οπαδοί της σχολής συγκροτούν μια πειθαρχημένη και ιεραρχημένη κοινότητα ανατολικού τύπου, μια αδελφότητα ομοϊδεατών, που ασχολούνται με την αριθμητική και τη γεωμετρία, την αστρονομία και τη μουσική.  Στόχος η σωτηρία της ψυχής και ο δρόμος που οδηγεί σε αυτήν, τα μαθηματικά.

Οι ενδιαφερόμενοι, οι δόκιμοι, υποβάλλονταν πρώτα σε αυστηρή εξέταση, που ακολουθούσε τριετής μύηση και πενταετής σιωπή, αποδεχόντουσαν χωρίς απόδειξη ή αντιρρήσεις τα βασικά δόγματα της σχολής, τα ‘ακούσματα’, χωρίς να αναφέρουν το όνομα του Δασκάλου (‘αυτός έφα’).

Είναι οι ‘ακουσματικοί’, οι εξωτερικοί μαθητές, οι ακροατές, που διαμένουν στα σπίτια τους, που άκουγαν τον Πυθαγόρα πίσω από παραπέτασμα, δίχως να τον βλέπουν. Μαθαίνουν να απέχουν από τον οίνο, να τρέφονται ελαφρά και να κοιμούνται λίγο, να περιφρονούν την ανθρώπινη δόξα και τον πλούτο, να δείχνουν σεβασμό προς τους μεγαλύτερους και να καλλιεργούν μεταξύ συνομηλίκων τη φιλία.

Παράλληλα έχουμε κι εκείνους που κρίθηκαν πια άξιοι, τους γνήσιους πυθαγόρειους, τους ‘μαθηματικούς’, τους εσωτερικούς (που καλούνται ‘εταίροι’ ή ‘συνόντες’, ομιλούντες, θεωρητικοί), και αποτελούν το ‘συνέδριο’. Είναι εκείνοι που συμβιώνουν, έχοντας προσφέρει την περιουσία τους στην εταιρεία (΄κοινά τα των φίλων’), έρχονται σε άμεση επαφή με τον Δάσκαλο, διδάσκονται αποδεικτικές διαδικασίες και ασχολούνται με τη γεωμετρία, την αστρονομία και τη μουσική.

Τα πυθαγόρεια ‘ακούσματα’

Πρόκειται για αφορισμούς (γνωστούς και ως ‘σύμβολα’), προτρεπτικές ή αποτρεπτικές εντολές, που παραδίδονται στους δόκιμους. Είναι τα θεία δόγματα,  οι αφορισμοί, τα ταμπού της σχολής.

Αναφέρουμε ενδεικτικά κάποια από εκείνα που μας διέσωσε ο Ιάμβλιχος στο έργο του Προτρεπτικός ἐπί Φιλοσοφίαν:

‘Ἀνυπόδητος θῦε καί προσκύνει’, ‘Εν οργή μήτε τι λέγειν μήτε πράττειν’, ‘Μη ζυγόν υπερβαίνειν’, ‘Κυάμων ἀπέχου’, ‘Ἐμψύχων ἀπέχου’, ‘Ου τα πάντα τοίς πάσι ρητά’.

Ο πυθαγόρειος απολογισμός

Ο πυθαγόρειος, στο τέλος της ημέρας,

 καλείται να κάνει έναν απολογισμό πεπραγμένων:

«Πη παρέβην; Τι δ’ ερεξα; Τι μοι δέον ουκ ετελέσθη;»

    (Τι κακό έκανα; Τι καλό έκανα; Τι έπρεπε να κάνω και δεν το έκανα;»).

Φιλία

Η γνωστή μας ιστορία των δυο πυθαγόρειων φίλων (Δάμων και Φιντίας), που μάχονται να σώσει ο ένας τη ζωή του άλλου, προσφέροντας τη δική του, αποτελεί πηγή έμπνευσης μες τους αιώνες.

Ο θρίαμβος

Η ανακάλυψη ότι η φυσική μουσική κλίμακα, προκύπτει από λόγους-σχέσεις απλών ακεραίων αριθμών, αποτέλεσε τη βάση της φιλοσοφίας τους κι ένα θρίαμβο του ορθολογισμού (η θεωρία της μουσικής, εξηγείται αλγεβρικά).

Με εργαλείο ένα απλό μονόχορδο, με μετακινούμενο καβαλάρη, ανακαλύπτει ότι τα μήκη των χορδών, που αντιστοιχούν στις βασικές νότες και οι συχνότητες των ήχων που παράγουν, μπορούν να εκφραστούν με απλές αναλογίες (2/3, 3/4, 8/9 κλπ).

Η τραγωδία

π

Το π, το φ και η √2

Η σχέση της περιφέρειας με την διάμετρο, του τέλειου σχήματος, του κύκλου, δεν μπορεί να εκφραστεί σαν λόγος απλών ακεραίων αριθμών, αλλά μας δίνει τον γνωστό μας άρρητο αριθμό π. Το ίδιο ισχύει και για τον λόγο πλευράς-διαγωνίου του κανονικού πεντάεδρου, αλλά και για τον λόγο της χρυσής τομής, που δίνει τον επίσης άρρητο αριθμό φ. Τέλος η υποτείνουσα ενός ισοσκελούς ορθογώνιου τριγώνου, με μήκος πλευράς 1, είναι ο άρρητος αριθμός √2.

Η ανακάλυψη της ασυμμετρίας, ήταν μια βόμβα στα θεμέλια της φιλοσοφίας τους, για αυτό και προσπάθησαν να την κρατήσουν σαν επτασφράγιστο μυστικό. Λέγεται πως ο πυθαγόρειος Ίππασος δολοφονήθηκε από την κοινότητα γιατί την φανέρωσε εκτός σχολής.

Η τετρακτύς (Δ)

– η αποθέωση του αριθμού –

Για τους πυθαγόρειους ο τέλειος αριθμός είναι το 10, που προκύπτει σαν άθροισμα των τεσσάρων πρώτων απλών ακεραίων: 1+2+3+4 = 10 και που το άθροισμα των ψηφίων του ισούται με τη μονάδα (1+0 = 1), που συμβολίζει τον νου ή τη θεότητα.

Στην μυστικιστική αριθμολογία τους, του αποδίδεται μεγάλη σπουδαιότητα, μαγικές ιδιότητες. Η ανάγλυφη παράσταση της τετρακτύος, αποτελούσε ένα μυστικό σύμβολο αναγνώρισης των πυθαγορείων μεταξύ τους.

Η πεντάλφα

Στο σύμβολο αυτό οι πυθαγόρειοι έβλεπαν μια μαθηματική τελειότητα, την εκδήλωση της ‘χρυσής τομής’ (ο λόγος κάθε ευθύγραμμου τμήματος που εμφανίζεται σε αυτή ως προς το αμέσως μικρότερό του ισούται με τη χρυσή τομή), πέραν του ότι το πεντάγωνο αποτελεί μία πλευρά του κανονικού δωδεκάεδρου.

Οι Νεοπυθαγόριοι συμβόλιζαν τις άκρες του με τα τέσσερα στοιχεία της φύσης και την πέμπτη με το θείο: Ύδωρ, Γαία, Ιδέα ή Ιερόν, ΕΙλή (θερμότητα του ήλιου), Αήρ

Τα αρχικά των λέξεων αυτών σχηματίζουν τη λέξη «Υ-Γ-Ι-ΕΙ-Α».

Τα κανονικά στερεά (πολύεδρα)

Τους πρώτους ακεραίους αντιστοιχούν στα 5 κανονικά ή πλατωνικά στερεά:

το 1 στο τετράεδρο (την πυραμίδα, που συμβολίζει τη φωτιά), το 2 στον κύβο (το εξάεδρο, που συμβολίζει τη γη), το 3 στο οκτάεδρο (που συμβολίζει τον αέρα), το 4 το δωδεκάεδρο (που συμβολίζει τον κόσμο) και το 5 στο εικοσάεδρο (που συμβολίζει το νερό).

Τα ‘καθαρά’ μαθηματικά

Οι πυθαγόρειοι είναι οι πρώτοι που ασχολήθηκαν με τα μαθητικά, κυρίως με τη γεωμετρία (αφού γεωμετρικοποίησαν την άλγεβρα), όχι για πρακτικούς-χρηστικούς λόγους, αλλά για πνευματική ικανοποίηση.

Βαθιά επηρεασμένος από τους πυθαγόρειους ο Πλάτωνας, θα δημιουργήσει αργότερα τη  σχολή του, σύμφωνα με το δικό τους πρότυπο και θα γράψει απέξω το περίφημο ‘μηδείς αγεωμέτρητος εισήτω’.

Ας κλείσουμε με το σχόλιο ότι οι πυθαγόρειοι είναι εκείνοι που φαντάστηκαν έναν θεό γεωμέτρη, που βάζει τάξη στο χάος∙ οι μυημένοι στη φιλοσοφία τους μπορούν να ακούσουν την θαυμάσια  μουσική των άστρων, να νοιώσουν την αρμονία των ουράνιων σφαιρών. να αντιληφθούν τελικά τον κόσμο

ως αρμονία και αριθμό.

 

Συγγραφέας: Κώστας Γιαννακός

Back To Top