skip to Main Content
Σωκράτης: Ένας σοφός που…δεν ήξερε τίποτα (Μέρος 1ο)

Υπάρχουν τελικά απόλυτες (καθολικές) αλήθειες; Πότε έχει νόημα η ζωή μας; Πως μπορούμε να γνωρίσουμε τον εαυτό μας; Ποιον βλάπτω περισσότερο όταν αδικώ: τον άλλο ή μήπως τον εαυτό μου;

Ο πρώτος Αθηναίος φιλόσοφος

Η φυσιογνωμία του Σωκράτη (469-399 π.Χ.) θεωρείται ορόσημο στην ιστορία της φιλοσοφίας.  Έτσι όλοι οι προγενέστεροι του στοχαστές, μέχρι και τον νεότερό του Δημόκριτο, αναφέρονται ως προσωκρατικοί.

Στα 17 του γνώρισε το φιλόσοφο Αρχέλαο, μαθητή του Αναξαγόρα, που του μετέδωσε το πάθος για τη φιλοσοφία.

Ο μεγάλος αυτός δάσκαλος κυκλοφορούσε στην αγορά και συνομιλούσε με απλούς καθημερινούς ανθρώπους. Είχε έναν μεγάλο κύκλο ακροατών κυρίως νέων, από όλες τις κοινωνικές τάξεις, που τον ακολουθούσαν πιστά στις φιλοσοφικές του αναζητήσεις. Δεν δημιούργησε ποτέ δική του σχολή, δεν δίδαξε συστηματικά και δεν δέχτηκε ποτέ αμοιβή από τους μαθητές του.

Η φιλοσοφία … πέφτει από τον ουρανό

Στα πρώτα της βήματα η φιλοσοφία, ταυτισμένη με την επιστήμη, ασχολήθηκε κυρίως με τη φυσική πραγματικότητα (κοσμολογία) και έθεσε τα μεγάλα κοσμολογικά ερωτήματα για τη δημιουργία του κόσμου, τις πρώτες αρχές, τη γέννηση, τη φθορά και τον θάνατο (οντολογία).

Με τον Σωκράτη, έναν αλλόκοτο αυτοδίδακτο φιλόσοφο (όπως μας πληροφορεί ο Αριστοτέλης, ο πρώτος ιστορικός της φιλοσοφίας), γίνεται η μεγάλη στροφή προς τον άνθρωπο και την πόλη (ανθρωπολογία):  ‘ἐπὶ Σωκράτους δὲ […], τὸ ζητεῖν τὰ περὶ φύσεως ἔληξε, περὶ δὲ τὴν χρήσιμον ἀρετὴν καἰ πολιτικὴν ἀπόκλιναν οἱ φιλοσοφοῦντες’. Η φιλοσοφία του στρέφεται στην ανθρώπινη κατάσταση, επικεντρώνεται στην ηθική και την πολιτική, γίνεται δηλαδή τρόπος ζωής.

Ο Κικέρωνας τον αναφέρει ως ‘τον άνθρωπο που κατέβασε τη φιλοσοφία από τον ουρανό στη γη’.

Ένας υποδειγματικός πολίτης

Ο Σωκράτης δεν έφυγε ποτέ από την πόλη του, δεν ταξίδεψε μακριά της, παρά μόνον όταν το καθήκον τον κάλεσε να πολεμήσει για αυτήν.

Έλαβε μέρος σε τρεις εκστρατείες, στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου, όπου διακρίθηκε για τη γενναιότητά του.

‘… ήμουν μαζί του στην υποχώρηση, λέει ο Λάχης στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο, και αν όλοι ήταν σαν τον Σωκράτη, η πόλη μας ποτέ δε θα πάθαινε εκείνη τη συμφορά’.

Το 422 π. Χ. στη μάχη της Αμφίπολης έσωσε τη ζωή του Αλκιβιάδη και έδειξε απίστευτη αντοχή στις κακουχίες, όπως περιγράφει ο ίδιος ο Αλκιβιάδης στο πλατωνικό Συμπόσιο.

Όταν συνέπεσε το 406 π.Χ., να κατέχει τη θέση του πρυτάνεως κι οι Αθηναίοι θέλησαν να δικάσουν ομαδικά τους 8 στρατηγούς τους, που δεν περισυνέλεξαν τους ναυαγούς μετά τη ναυμαχία στις Αργινούσες,  κι όχι τον καθένα ξεχωριστά, όπως προέβλεπε ο νόμος, ήταν ο μόνος που αντιστάθηκε σθεναρά ως το τέλος. Τελικά βέβαια οι 6 που ήσαν παρόντες καταδικάσθηκαν με συνοπτικές διαδικασίες και θανατώθηκαν

Το 404 π.Χ. επίσης αναφέρεται πως εναντιώθηκε στους Τριάκοντα τυράννους, αρνούμενος να εκτελέσει την εντολή τους και να συλλάβει έναν δημοκρατικό πολίτη, τον Λέοντα τον Σαλαμίνιο.

Η οικογένειά του

Παντρεύτηκε σε μεγάλη ηλικία την Ξανθίππη, που πρέπει να ήταν αρκετά νεότερη του (τουλάχιστον κατά 30 χρόνια), με την οποία απέκτησαν τρεις γιούς (τον Λαμπροκλή, τον Σωφρονίσκο και τον Μενέξενο). Πιστή και αφοσιωμένη σύζυγος και μητέρα κατά τον Πλάτωνα, με αριστοκρατική καταγωγή, αλλά αυταρχική και δύστροπη.

Λέγεται πως όταν κάποτε τον ρώτησε ο φίλος του ο Αντισθένης πως την αντέχει, του απάντησε: ‘αν μπορώ να υποφέρω αυτήν, σίγουρα θα υποφέρω όλους τους άλλους ανθρώπους. Για τους γιους του είχε πει:

“Κι όταν μεγαλώσουν οι γιοι μου σας ζητάω να τους τιμωρήσετε αν ενδιαφέρονται για πλούτη ή τίποτα άλλο πέρα από την αρετή, ή αν προσποιούνται ότι είναι κάτι, ενώ στην ουσία δεν είναι τίποτα’.

Σεβασμός στο νόμο

Μια από τις μεγάλες κατακτήσεις του αρχαίου ελληνικού πνεύματος, σε αντίθεση με τους λαμπρούς κατά τα άλλα πολιτισμούς της Ανατολής, είναι η αυτονομία. Η νέα δηλαδή, η επαναστατική αντίληψη ότι νόμος δεν είναι παρά ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα. Δεν μας παραδόθηκε από τους θεούς, γραμμένος σε δυο πλάκες με εντολές,  άρα δεν είναι ιερός.

Παρόλα αυτά, ο Σωκράτης μας δίδαξε, πληρώνοντάς το με τη ίδια του τη ζωή, πως  είμαστε υποχρεωμένοι να τον σεβόμαστε, ακόμη κι όταν είναι άδικος. Μπορούμε βέβαια και πρέπει, αν είναι λάθος, κάποια στιγμή να τον αλλάξουμε. Μέχρι τότε όμως οφείλουμε όλοι να τον σεβόμαστε. Αλλιώς η πολιτεία καταρρέει.

Ο μάρτυρας της φιλοσοφίας

 

Ο Σωκράτης δεν άφησε γραπτό έργο. Η ηθική φιλοσοφία του ήταν η ίδια η ζωή του, ένα πρότυπο της ‘τέχνης του βίου’. Ό,τι γνωρίζουμε γι αυτόν μας διασώθηκε κυρίως από τον σπουδαίο μαθητή του τον Πλάτωνα, τον σύγχρονό του Αριστοφάνη (στην κωμωδία του ‘Νεφέλες’), τον ιστορικό Ξενοφώντα και τον Αριστοτέλη, που όμως δεν τον γνώρισε.

Κατηγορήθηκε από τρεις συμπολίτες του ότι ‘αδικεί την πόλη, αφού δεν αναγνωρίζει τους θεούς της και διαφθείρει τους νέους, εισάγοντας καινά δαιμόνια’ και καταδικάστηκε σε θάνατο. Οι φίλοι του προσφέρθηκαν να τον βοηθήσουν να δραπετεύσει, αλλά δεν το δέχτηκε και προτίμησε, στα 70 του,  να πιεί ατάραχος το κώνειο.

Aυτογνωσία

Πίστευε βαθύτατα ότι το πρώτο βήμα για τη γνώση ήταν το να αποδεχτεί αρχικά κανείς την άγνοιά του. Σαν ένας σύγχρονος ψυχοθεραπευτής πίστευε ότι η δουλειά του φιλοσόφου είναι κυρίως και πρωτίστως να δείξει στους υπόλοιπους πόσα λίγα ξέρουν στ’ αλήθεια.

Στην Απολογία του, δηλώνει πως αυτό έχει πραγματικά αξία δεν είναι απλά η ζωή, αλλά η καλή ζωή. Ακολουθώντας τον Ηράκλειτο, που όταν τον ρώτησαν πώς γνωρίζει όσα γνωρίζει απάντησε: ‘ερεύνησα τον εαυτό μου’, ο Σωκράτης δήλωνε πως

βίος ανεξέταστος ου βιωτός’

ζωή δηλαδή που δεν την έχεις ψάξει, δεν αξίζει να τη ζεις. Η ευτυχία εξαρτάται από την κατάσταση της ψυχής μας.

Συγγραφέας: Κώστας Γιαννακός

Η συνέχεια στο επόμενο

Back To Top