skip to Main Content
Σωκράτης, ένας σοφός που … δεν ήξερε τίποτα (Μέρος 2ο)

Βασική πεποίθηση του Σωκράτη ήταν ότι  κανείς δεν κάνει το κακό με τη θέλησή του, αλλά  από άγνοια. Ένα πρώιμο δηλαδή ‘άφες αυτοίς ου γαρ οίδασι τι ποιούσι’.

‘Ουδείς εκών κακός’

Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως δεν υπάρχουν κακοί, αλλά ότι οι κακοί είναι απλά αμαθείς. Ο άγιος και ο κακούργος κάνουν αυτό που πιστεύουν πως τελικά θα τους ωφελήσει, θα τους φέρει ευδαιμονία. Η διαφορά τους είναι πως ο κακούργος δεν γνωρίζει ποιο είναι το πραγματικό του όφελος και επιδιώκει ένα άλλο ‘φαινομενικό’.

Πίστευε βαθύτατα πως μόνο με την αυτογνωσία μπορεί κανείς να οδηγηθεί στην αρετή. Η γνώση όμως απαιτεί σκληρή δουλειά και σωστή μέθοδο, που δεν είναι άλλη από τη  διερεύνηση των πάντων με ένα καθαρό, παρθένο μάτι.

Ένας πρώιμος χριστιανός

Πληρώνοντας με τη ζωή του την αφοσίωσή του στις αρχές και τις ιδέες του, δίδαξε με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο την ηθική καταδίκη της ανταπόδοσης της αδικίας. Και τούτο γιατί όταν αδικώ τους άλλους ή την πόλη, βλάπτω πρώτα από όλα τον εαυτό μου, την ψυχή μου.

Ancient Philosofer

Μιαενοχλητική αλογόμυγα’

Άνθρωπος ανήσυχος, πνεύμα ελεύθερο κι ανατρεπτικό, μια διαχρονική και οικουμενική φυσιογνωμία, θεωρούσε σαν μοναδικό στόχο του την αφύπνιση των συνειδήσεων. Δεν διεκδίκησε ποτέ τον ρόλο του οραματιστή μιας καλύτερης-ιδανικής κοινωνίας (όπως ο Πλάτωνας), ούτε είχε να προτείνει λύσεις. Του αρκούσε, όπως ο ίδιος δήλωνε, ο ρόλος ενός ενοχλητικού τύπου, που ξυπνάει τους εφησυχασµένους πολίτες από το λήθαργο και κρατάει την πόλη σε εγρήγορση.

Πίστευε ακράδαντα στο ρόλο του ερωτήματος, της αμφιβολίας, της αμφισβήτησης. Τίποτα απολύτως δεν πρέπει να θεωρούμε δεδομένο, τίποτα δεν πρέπει να αφήνουμε ανεξέταστο. Απορρίπτει τις αυθεντίες και θεωρεί απαραίτητο τον  έλεγχο ακόμη και του πιο προφανούς. Το μεγαλύτερο εμπόδιο στην πορεία μας είναι οι δεισιδαιμονίες, οι προκαταλήψεις και τα θρησκευτικά κοσμοείδωλα.

Το ‘δαιμόνιο’

Ισχυριζότανε πως σε όλη του τη ζωή τον παρακινούσε μια  έντονη διαίσθηση, ένα ισχυρό ένστικτο, μία εσωτερική παρόρμηση. Ο ίδιος την χαρακτήριζε σαν μια εσωτερική φωνή, που άκουγε από παιδί και τον απέτρεπε από το να κάνει κάτι που δεν ήταν σωστό, όπως πχ το να ασχοληθεί με την πολιτική.

Η αλήθεια υπάρχει

Σε αντίθεση με τους σύγχρονούς του σοφιστές, που έτειναν στον αγνωστικισμό (η αλήθεια είναι σχετική, καθένας και η αλήθεια του), πίστευε πως τελικά η απόλυτη αλήθεια, όσο δύσκολο κι αν είναι να την προσεγγίσεις, υπάρχει. Το ζητούμενο του λοιπόν, ο στόχος του (σύμφωνα με τον Αριστοτέλη) ήταν να βοηθήσει τη σκέψη να οδηγηθεί σε καθολικές (κοινά αποδεκτές) έννοιες κι αλήθειες. Εκείνες που αντέχουνε στο χρόνο και που μπορεί να είναι κοινές για κάθε πολιτισμό. Ξεκινούσε πάντα με παραδείγματα παρμένα από την καθημερινότητα και την εμπειρία και χρησιμοποιώντας μια επαγωγική συλλογιστική (που εκείνος ανακάλυψε), κατάφερνε να φτάσει από το ειδικό (το μερικό) στο γενικό.

Η μαιευτική μέθοδος

Απορρίπτει για τη φιλοσοφία τη ρητορική, την μακροσκελή διάλεξη και προτείνει τη διαλογική συζήτηση, που ακόμη κι αν δεν καταλήξει σε μια θέση, πετυχαίνει την ανασκευή ενός λάθους. Το δόγμα του είναι πως αν δεν μπορώ να βρω όλες τις αλήθειες, μπορώ τουλάχιστον να περιορίσω τα λάθη μου και το κέρδος αυτό δεν είναι καθόλου μικρό.

Η προσφιλής του ελεγκτική μέθοδος ήταν η εξής: Προσποιείται αρχικά πλήρη άγνοια (‘έν οίδα ότι ουδέν οίδα’), αποφεύγοντας να καταθέσει την άποψη του. Περιορίζεται απλά στο να θέσει το κατάλληλο ερώτημα. Αφήνει τον συνομιλητή του να εκφράσει ελεύθερα την άποψή του σχετικά με το θέμα, θεωρώντας την άποψη του ολοκληρωμένη και θεμελιωμένη. Στη συνέχεια. κατευθύνει τον διάλογο, την έρευνα και τελικά αποδεικνύοντας  τη σαθρότητα των επιχειρημάτων τους εκμαιεύει τη λύση, που δεν είναι παρά η άποψή του, στην οποία όμως έχει υποχρεωθεί να καταλήξει  ο αντίπαλος του. Δεν διδάσκει, δεν δίνει έτοιμη γνώση, αλλά εκπαιδεύει τον συνομιλητή του να σκέφτεται, τον μαθαίνει να αντιλαμβάνεται τις αντιφάσεις του.

Συγγραφέας: Κώστας Γιαννακός

Back To Top